AB Yapay Zeka Yasası’nda kritik eşik: 2 Ağustos yaklaşıyor

Dünyanın ilk kapsamlı yapay zekâ yasası olan Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nda kritik bir eşik yaklaşıyor. 2 Ağustos 2026 itibarıyla yasanın en tartışmalı bölümü, yani “yüksek riskli” sistemlere yönelik kurallar yürürlüğe giriyor. Bu tarih, AB pazarına yapay zekâ ürünü veya hizmeti sunan tüm şirketler için yeni yükümlülüklerin başladığı gün olacak. Türkiye’deki teknoloji firmaları da bundan doğrudan etkilenebilir.

Yasa aslında 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girmişti, ancak kuralları hepsi aynı anda değil, kademeli bir takvimle devreye giriyor. 2 Şubat 2025’te yasaklı uygulamalar (örneğin sosyal puanlama gibi kabul edilemez riskli sistemler) yürürlükten kaldırıldı. 2 Ağustos 2025’te genel amaçlı yapay zekâ modellerine ilişkin yükümlülükler ve denetim yapısı devreye girdi. Şimdi sıra, takvimin belki de en ağır adımında.

Yaklaşan 2 Ağustos 2026 tarihiyle birlikte, sağlık, eğitim, işe alım, kredi değerlendirmesi ve kritik altyapı gibi alanlarda kullanılan “yüksek riskli” yapay zekâ sistemleri için şeffaflık, denetim ve insan gözetimi zorunlulukları başlıyor. Bu sistemleri geliştiren ve kullanan kuruluşlar, artık algoritmalarının nasıl karar verdiğini belgelemek ve hesabını verebilmek zorunda kalacak.

Yasa neyi düzenliyor?

AB Yapay Zekâ Yasası’nın kalbinde “risk temelli” bir yaklaşım var. Sistemler, toplum ve bireyler için taşıdıkları riske göre sınıflandırılıyor. En üstte, tamamen yasaklanan uygulamalar bulunuyor. Onun altında, sıkı kurallara tabi “yüksek riskli” sistemler yer alıyor. Daha aşağıda ise sınırlı ve minimal riskli uygulamalar var; bunlara görece hafif yükümlülükler getiriliyor. Kısacası bir yapay zekâ ne kadar hassas bir alanda çalışıyorsa, o kadar sıkı denetleniyor.

Yasanın dikkat çeken bir başka boyutu da telif hakları. Metin bu konuda doğrudan bir koruma getirmiyor; ancak yapay zekâ sağlayıcılarına, modellerini telifli verilerle eğitip eğitmediklerine dair şeffaflık sağlama yükümlülüğü koyuyor. Böylece hak sahiplerine, eserlerinin izinsiz kullanılıp kullanılmadığını sorgulama ve itiraz etme imkânı tanınmış oluyor. Bu, yaratıcı sektörlerin uzun süredir dile getirdiği bir talebe verilmiş dolaylı bir yanıt.

Türkiye’yi nasıl etkiler?

Yasa bir AB düzenlemesi olsa da etkisi sınırların ötesine geçiyor. Tıpkı veri koruma alanındaki GDPR’de olduğu gibi, AB pazarına ürün veya hizmet sunan Türk şirketleri de bu kurallara uymak zorunda kalacak. Yani Avrupa’ya yapay zekâ tabanlı bir yazılım satan ya da hizmet veren bir Türk firması, kendi sistemini bu şeffaflık ve güvenlik standartlarına göre uyarlamak durumunda.

Bu durum, bir yandan uyum maliyeti anlamına gelse de, diğer yandan küresel bir standardın oluştuğunu gösteriyor. Uzmanlar, AB’nin bu yasayla dünya genelinde bir “referans çerçeve” belirlediğini, diğer ülkelerin de benzer düzenlemelere yöneleceğini öngörüyor. Yapay zekâ hızla yayılırken, onu dizginlemeye çalışan kurallar da olgunlaşıyor. Peki bu düzenlemeler, yeniliği yavaşlatmadan güveni sağlayabilecek mi?