Türk bilim insanları Samanyolu’nda 4 galaksi kalıntısı buldu

İstanbul Üniversitesi’nden iki Türk araştırmacı, Samanyolu’nun uzak geçmişte yuttuğu 4 yeni cüce galaksi kalıntısı ile 1 dağılmış küresel küme kalıntısını keşfetti. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’nden Dr. Olcay Plevne ve doktora öğrencisi Furkan Akbaba, yapay zeka ve büyük veri analizini kullanarak yaklaşık 1 milyon 400 bin yıldızın hareketini tek tek taradı. FO1’den FO5’e adlandırılan bu yapılar, galaksimizin milyarlarca yıllık birleşme tarihine yepyeni bir kanıt ekliyor. Bulgular, saygın Publications of the Astronomical Society of the Pacific (PASP) dergisinde yayımlandı.

Kısacası galaksimizin karanlık geçmişi biraz daha aydınlandı.

Samanyolu bugün gördüğümüz devasa spiral haline tek başına gelmedi. Milyarlarca yıl boyunca çevresindeki küçük galaksileri kendine çekip yuttu. Yutulan bu küçük galaksiler yok olup gitmiyor; yıldızları benzer yörüngelerde bir arada dolaşmayı sürdürüyor. İşte bu ortak hareketi izleyen araştırmacılar, aradan geçen zamana rağmen o eski galaksilerin izlerini bulabiliyor. Türk ekibin başardığı da tam olarak buydu.

Samanyolu neden “yamyam” bir galaksi sayılıyor?

Çünkü büyük galaksiler, tıpkı Samanyolu gibi, çevrelerindeki küçükleri yiyerek büyür. Astronomlar bu sürece kısaca “galaktik yamyamlık” adını veriyor. Bir cüce galaksi Samanyolu’na fazla yaklaştığında, dev galaksinin çekim gücü onu paramparça eder. Yıldızlar uzun bir akıntı gibi gökyüzüne yayılır ve galaksinin bir parçası olur. Fakat bu yıldızlar ortak bir geçmişi paylaştığı için hızları ve kimyasal parmak izleri birbirine benzer. Bilim insanları da işte bu benzerlikleri izleyerek, milyarlarca yıl önce yutulmuş galaksilerin kalıntılarını yeniden ortaya çıkarıyor. Yeni bulunan beş yapının tamamı, işte bu ortak hareket yöntemiyle tespit edildi.

Yapay zeka 1,4 milyon yıldızı nasıl taradı?

Bu keşfin arkasında dev bir veri yığını var. Ekip, Avrupa Uzay Ajansı’nın Gaia uydusu ve SDSS-V teleskobu gibi kaynaklardan gelen ölçümleri birleştirdi. Toplamda yaklaşık 1 milyon 400 bin yıldızın konumu, hareketi ve kimyasal içeriği incelendi. İnsan gözüyle bu kadar veriyi elemek neredeyse imkansız. Bu yüzden araştırmacılar yapay zekayı devreye soktu. Algoritmalar, ortak yörüngede dolaşan yıldız gruplarını devasa kalabalığın içinden tek tek ayıkladı. Böylece daha önce fark edilmeyen beş kalıntı gün yüzüne çıktı.

Bulunan yapılar, araştırmacıların adına atıfla FO1, FO2, FO3, FO4 ve FO5 olarak adlandırıldı. Bunlardan dördü birer cüce galaksi kalıntısı, biri ise dağılmış bir küresel yıldız kümesinin kalıntısı. Literatürde bugüne dek bu türden 15’in üzerinde yapı biliniyordu. Yeni keşifle birlikte bu sayıya dört örnek daha eklenmiş oldu. Görece küçük gibi görünen bu katkı, alan için hiç de küçük değil.

Bu keşif neden önemli?

Her kalıntı, galaksimizin geçmişinden kopmuş bir hafıza parçası. Bilim insanları bu izleri birleştirdikçe Samanyolu’nun nasıl büyüdüğünü daha net anlıyor. Hangi yıldızların dışarıdan geldiği yavaş yavaş netleşiyor. Bu da galaksi oluşum ve evrim modellerini gerçek verilerle test etmeyi sağlıyor. Ayrıca bu çalışma, Türkiye’deki astronominin devasa uluslararası veri setleriyle en üst düzeyde araştırma yapabildiğini de gösteriyor. Gaia gibi milyarlarca yıldızlık arşivler herkese açık; fark, o veriyi doğru soruyla eşleştirebilmekte. Genç bir doktora öğrencisinin imzasını taşıması ise ayrıca umut verici. Kısacası gökyüzüne bakmak için her zaman yeni bir teleskop gerekmiyor; bazen doğru algoritma da yetiyor.